TYT/AYT

Osmanlı Devletinde İsyanlar

Celâli İsyanlar

Yavuz Sultan Selim Dönemi’nde Bozoklu Celalin Tokat’ta başlattığı ilk isyanla birlikte sonraki süreçte Anadolu’da çıkarılan isyanlar  ‘’Celali’’ olarak anılmıştır. Siyasi niteliği olmayan bu isyanlarda yönetim rejimi hedef alınmamıştır.

Sebepleri

  • Merkezi otoritenin bozulması,
  • Anadolu’daki kontrolsüz nüfus artışı,
  • Uzun süren savaşlar sonrası devletin ekonomisinin bozulması,
  • Halktan fazla veya ekstra vergiler alınması,
  • Tımar sisteminin bozulması,
  • Taşradaki idarecilerin görevi kötüye kullanarak halka zulm etmesi.
  • Görevinden alınan devlet adamlarının eşkıyalık faaliyetleri,

⇒  Eşkıyalık faaliyetleri şeklindeki bu isyanları merkezi otorite şiddet ve baskı uygulayarak yahut asilerin liderlerine devlet kademesinde görev vererek bastırmıştır. Karayazıcı, Deli Hasan, Tavil Ahmed, Kalenderoğlu Mehmed, Canboladoğlu Anadolu’da çıkarılan en büyük isyanlar arasındadır.

 Sonuçları

  • Anadolu’da huzur ve asayiş yok olmuştur.
  • Devletin en büyük gelir kaynaklarından olan vergiler düzenli olarak toplanamamıştır.
  • “Büyük Kaçğun” olarak nitelendirilen kırsal kesimlerde yaşayan halk bulundukları yerlerden göç etmek zorunda kalmıştır.
  • Köylerin boşalması ile tarımsal üretim durmuş, ekonomik hayat sekteye uğramıştır.

Yeniçeri İsyanları

 Ekseriyetle başkent İstanbul’da yeniçeriler tarafından çıkarılan isyanlardır. Bu isyanlar rejimi değiştirmeye değil yöneticileri değiştirmeye yöneliktir.

Sebepleri

  • Çocuk yaşta ve tecrübesiz tahta çıkan padişahların devlet adamları ve saray kadınlarının etkisi altında kalmasına bağlı olarak merkezi otoritenin zayıflaması,
  • Devşirme sisteminin bozulması ile ocağa askerlikle ilgili olmayan kişilerin alınması,
  • Devlet ekonomisin bozulması sebebi ile ulufelerin zamanında verilmemesi veya değeri düşük akçe ile ödenmesi,
  • Yeniçerilerin cülus bahşişi almak için sık sık padişah değiştirmek istemesi,
  • Devlet adamlarının kendi aralarındaki rekabette yeniçerileri etkin güç olarak kullanmaları,
  • Kuruluş aşamasındaki “Ocak devlet içindir” anlayışı terk edilerek “Devlet ocak içindir” anlayışının benimsenmesi

⇒ Osmanlı Devletinde ilk yeniçeri isyanı Vezir-i Azam Çandarlı Halil Paşanın tertibi sonucu Edirne 1446’da Buçuktepe mevkiinde çıkmıştır. Merkezi otoritenin güçlü olması sebebi bu süreçteki isyanlar kısa sürede engellenmiştir.

⇒ III. Murad döneminden itibaren merkezi otoritenin zayıflamasıyla yeniçeriler çıkardıkları isyanlar ile padişahları tahtan indirmiş, öldürmüş, istedikleri devlet adamlarını göreve getirirken istemediklerini ise görevden alınmasını sağlayarak idam ettirmiştir.

⇒ II.Osman Hotin seferi sonrası yeniçeri ocağını kaldırmak istemiştir. Bu durumu öğrenen yeniçeriler padişahı tahtan indirerek Yedikule zindanlarında işkence yaparak öldürmüştür.

⇒IV. Murad döneminde padişahı ayak divanına çağıran yeniçeriler Sadrazam Hafız Ahmed Paşa’yı Padişahın gözlerinin önünde öldürmüştür.

⇒ IV.Mehmed döneminde tarihe “Vakayı Vakvakiye” (Çınar Vakası)  olarak geçen geçen ayaklanmada yeniçeriler yaklaşık 30 devlet adamını idam ettirmiştir. İdam edilenlerin cesetleri Sultan Ahmed Meydanı’ndaki çınar ağacına asılmıştır.

Sonuçlar
  • İstanbul’da asayiş tamamen bozulmuştur.
  • Yeniçerilerin isyan hareketlerinin başarıya ulaşması büyük isyanların temelini oluşturmuştur.
  • İsyanlar sonucu yeniçeriler tarafından liyakatsiz devlet adamlarının göreve getirilmesi devlet idaresinin bozulmasına sebep olmuştur.
  • Sık sık padişah değişikleri sebebi ile merkezi otorite sarsılmıştır.
  • Yapılmak istenen ıslahatlar ve yenilikler yeniçeriler tarafından engellemiştir.

Suhte İsyanları

“Medreseli İsyanları olarak da anılan Suhte İsyanlarının temel sebebi medrese eğitim sisteminin bozulmasıdır.  Bu durumu yaratan sebepler arasında ulema kesiminin oğullarına tanınan ayrıcalıklar, yükselmelerin liyakat yerine rüşvet ve iltimasla olması medreselere kontenjan üstünde öğrenci alınması ve devletin bozulan ekonomisi sonucu medrese öğrencilerin iş bulmakta zorlanması etkili olmuştur. Bu doğrultuda suhteler Celâlî isyanlarının da etkisi bir araya gelerek çeteler kurmuş köyleri kasabaları yağmalayarak halktan zorla para toplamıştır. Osmanlı Devleti bu isyanları önlemek için pek çok hüküm, ferman yayımlamıştır.”

Mustafa Alkan, “Softa”, Diyanet İslam Ansiklopedisi

Düzenlenmiştir.


Yasal Uyarı: Yayınlanan yazıların/içeriklerin tüm hakları “tarihbilgini.com” aittir.  Kaynak gösterilmeden  yazının/içeriğin tamamı yada bir kısmı kullanılamaz.

Daha Fazla Göster
Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.